મારા વિદેશ પ્રવાસ દરમિયાન એક વાર ટોરન્ટો શહેરના મોલમાંથી બહાર આવી રહેલી એક પ્રજ્ઞાચક્ષુ વ્યક્તિને સલામત રીતે દોરી જતા એક કુતરાને જોઇ મને કુતૂહલ થયું. કોઇએ મને કહયું કે એ ગાઇડડોગ છે. માલિક પ્રત્યેની વફાદારી માટે જાણીતા શ્વાનની આ વધુ એક ખાસિયત જાણવા મળી.
આપણે પોલિસતંત્ર દ્વારા તાલીમ પામેલા વિવિધ શ્વાન પથક (Dog Squad) વિશે અવારનવાર વાંચીએ છીએ.
અપરાધ નિવારણ શાખાના ચુનંદા અધિકારીઓ દ્વારા તેઓને સઘન તાલીમ આપવામાં આવે છે.સ્નીફર ડોગ તરીકે ઓળખાતા આ કુતરા પોતાની વિશિષ્ટ ગંધ પારખવાની શક્તિ દ્વારા ચોરી,ખૂન,બળાત્કાર. નશીલા પદાર્થો, દાણચોરી અને આતંક્વાદી અપરાધીઓના સગડ મેળવવામાં ઉપયોગી માહિતી પૂરી પાડે છે. ઉત્તર ધ્રુવના બરફીલા વિસ્તારોમાં આવા કુતરાઓ સ્લેજગાડીઓ ખેંચીને મહત્ત્વપૂર્ણ કામગીરી બજાવતા હોય છે.
ટોરંટોમાં જોવા મળેલા “ગાઇડ ડોગ” જેવા તાલીમબધ્ધ શ્વાન કેનેડા ઉપરાંત અમેરિકા,ઓસ્ટ્રેલિયા, વિક્ટોરિયા,ઇંગ્લેંડ,જર્મની વગેરે દેશોમાં પણ હોય છે. પ્રથમ વિશ્વ યુધ્ધ પછી આવાં શ્વાન પથકોનું મહત્વ અનેક્ગણું વધી ગયું.
1931ના આરંભમાં મ્યુરિયેલ ક્રૂક અને રોઝમન્ડ બોન્ડ નામની બે બ્રિટિશ મહિલાઓએ બ્રિટનના વેલેસ્સી પ્રાંતના એક નાનકડાં ગેરેજમાં પહેલા ચાર બ્રિટિશ ગાઇડ ડોગ્ઝને તાલીમ આપી હતી.
પ્રથમ વિશ્વ યુધ્ધ દરમિયાન એક ડોક્ટર યુધ્ધનાં મેદાનમાં કોઇક અંધજનને હોસ્પિટલ તરફ દોરી જતા હતા ત્યારે અચાનક તેમને કોઇએ બોલાવ્યા એટલે તેમને જવું પડ્યું પણ જતાં પહેલાં તેઓ પોતાની સાથેનો જર્મન શેફર્ડ કુતરો એ અંધજન પાસે છોડતા ગયા. પાછા આવીને તેમણે કુતરાએ બજાવેલી મૂક સેવા જોઇ અને તે ખુશ થઇ ગયા.ત્યારથી તેમણે અંધજનો માટે ભોમિયા શ્વાન પથક શરૂ કરવાનું નક્કી કર્યું.
આમ ગાઇડ ડોગ્ઝ્ની વ્યવસ્થિત સેવાનો આરંભ 1942માં થયો હોવાનું માનવામાં આવે છે. આ કામગીરી કોઇ પણ જાતનં કુતરાં પાસે કરાવવામાં આવતી નથી. એમાટે પૂરતાં આયોજનપૂર્વક પ્યોરબ્રેડ લેબ્રેડોર, ગોલ્ડન રિટ્રીવર્સ, અને તેનાં ક્રોસ ગલુડિયાં પસંદ કરવામાં આવે છે. એ ગલુડિયાં ખૂબ ચાલાક, બુધ્ધિશાળી, શાંત, વફાદાર અને આજ્ઞાંકિત હોય છે. ગાઇડની કામગીરી માટે પસંદ કરાતાં પહેલાં તેની દાક્તરી તપાસ થાય છે.
ત્યાર પછીનાતબક્કે તઆલીમ આપનારા અધિકારીઓ તેને યોગ્ય રીતે સંભાળી શકે એવા પરિવારોની સૂચિ તૈયાર કરે છે. એવા અધિકારીઓ પપ્પીરેઝર્સ તરીકે ઓળખાય છે. સંબંધિત પરિવારો ગાઇડ ડોગ્ઝ્ને એકાદ વર્ષ સુધી મૂળભૂત તાલીમ આપે છે. તેઓ તેને અમુક ખાસ સ્થળોએ લૈ જાય છે. ત્યાંના અવાજો અને ખાસ કરીને ગંધથી તેને પરિચિત કરાવવામાં આવે છે.
આવી મૂળભૂત તાલીમ અપાયાના ચૌદ મહિના બાદ તેને સેંટરમાં લાવવામાં આવે છે અને બે અઠવાડિયાં સુધી તેને દૂરનાં સ્થળોએ લઇ જઇને થોડાં અઘરાં કામ શીખવાય છે. એ ગાળા દરમિયાન તેઓને બીજાં પ્રાણીઓથી બચાવવાં પડે છે. એ પછીના પાંચ મહિનાના સઘન તાલીમ કાર્યક્રમ દરમિયાન તેઓને સાદા આદેશોનું પાલન કરતાં શીખવવામાં આવે છે. ટ્રેનરની ડાબી બાજુએ સહેજ આગળ ચાલવું પડે છે; આ ઉપરાંત રસ્તો કેવી રીતે ઓળંગવો, સીડી ચઢતાં પહેલાં અને પૂરી થાય ત્યારે થોભવાની, પોતાની ઊંચાઇ જેવડા અવરોધો કેવી રીતે ટાળવા, તમામ પબ્લિક ટ્રાંસપોર્ટમા ચઢવું/ઉતરવું, ટ્રેનર ને લિફ્ટમાં લઇ જવા, રેસ્ટોરાં કે કામની જગ્યાએ શાંત ઊભા રહેવું, ટ્રેનરને જોખમમાં મૂકે એવા આદેશ નહિ પાળવાનું અને બજાર જેવી ભીડભાડવાળી જગ્યામાં પણ કેવી રીતે સેવા બજાવવી વગેરે જુદી જુદી જાતની તાલીમ આ કુતરાઓને આપવામાં આવે છે.
આવા તાલીમ પામેલા કુતરાઓને પ્રતિષ્ઠિત વ્યક્તિઓને કંપની આપવા સોંપવામાં આવે છે. આપણા દેશમાં પણ યોગ્ય કુતરાઓને તાલીમ આપીને આવાં કામ લઇ શકાય…..?
દિગંબર સ્વાદિયા
**************
